درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (1) کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

1- در اشعار و جمله‌های زیر، سجع را بیابید.
بزرگان گفته‌اند: دولت، نه به کوشیدن است؛ چاره کم جوشیدن است.

سعدی

کوشیدن و جوشیدن: سجع متوازی
الهی به شناخت تو زندگانیم، به نام تو آبادانیم، به یاد تو شادانیم و به یافت تو ناتوانیم.

خواجه عبدالله

زندگانیم و آبادانیم: سجع متوازی، شادانیم و ناتوانیم: سجع مطرّف
سِرّ عشق، نهفتنی است نه گفتنی و بساط مهر، پیمودنی است نه نمودنی.

مقامات حمیدی

نهفتنی و گفتنی: سجع مطرّف، پیمودنی و نمودنی: سجع متوازی

مهجور و رنجور: سجع متوازی، مهجور و رنجور و دور: سجع مطرّف

جهان و آسمان: سجع مطرّف، خبر و پسر: سجع متوازی
گفت: ای موسی، دهانم دوختی وز پشیمانی تو جانم سوختی

مولوی

دهانم و جانم: سجع مطرّف، دوختی و سوختی: سجع متوازی

2- عبارت زیر را می‌توان مسجّع نامید؟ دلیل خود را بنویسید.
پادشاهی او راست زیبنده، خدایی او راست درخورنده، بلندی و برتری از درگاه او جوی و بس.

جهانگشای جوینی

بله زیرا واژه‌های «زیبنده» و «درخورنده» در پایان دو جمله، سجع مطرّف‌اند.

3- در عبارت زیر، واژه‌های سجع کدام‌اند؟ وجه اشتراک آنها را بنویسید.
گفت: «خاموش! که در پستی مردن، به که حاجت پیش کسی بردن.»

گلستان سعدی

واژه‌های سجع: «مردن» و «بردن»، وجه اشتراک آنها: وزن و واج‌های پایانی یکسان

4- واژه‌های بدهد و بنهد در عبارت زیر، سجع متوازی دارند.
جوانمرد که بخورد و بدهد، به از عابد که روزه دارد و بنهد.

گلستان سعدی

5- در هر عبارت، سجع را بیابید و نوع آن را مشخص نمایید.
محبّت را غایت نیست؛ از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست.

تذکرة‌الاولیا، عطّار

غایت و نهایت: سجع مطرّف

* پشت و پناه سپاه من بود، در دیدۀ دشمنان خار و بر روی دوستان خال. خار و خال: سجع متوازن
* فلان را کرم بی شمار است و هنر بی حساب، دارای عزمی است متین و طبعی کریم.
بی‌شمار و بی‌ حساب: سجع متوازن، متین و کریم: سجع متوازن
* ظاهر درویشی، جامۀ ژنده است و موی سترده و حقیقت آن، دل زنده و نفس مرده.
ژنده و سترده: سجع مطرّف، زنده و مرده: سجع مطرّف
* ارادت بی چون، یکی را از تخت شاهی فروآرد و دیگری را در شکم ماهی نکو دارد. فروآرد و دارد: سجع مطرّف 

6- در متن زیر، سجع‌ها را بیابید، نوع هر یک را مشخص نمایید و دربارۀ ارزش موسیقایی هر یک اظهار نظر کنید.
«صیّاد بی روزی، ماهی در دجله نگیرد و ماهی بی اجل در خشک نمیرد. دو چیز مُحال عقل است: خوردن بیش از رزق مقسوم و مردن پیش از وقت معلوم. به نانهاده، دست نرسد و نهاده، هر کجا هست، برسد. هر که به تأدیب دنیا راه صواب نگیرد، به تعذیب عقبی گرفتار آید».

گلستان سعدی

نگیرد و نمیرد، مقسوم و معلوم، نرسد و برسد: سجع متوازی، این نوع سجع، بیشترین ارزش موسیقایی را دارد؛ زیرا در آن ارکان سجع، وزن و واج‌های پایانی یکسانی هستند. نگیرد و آید: سجع مطرّف ارزش موسیقایی این نوع سجع، از سجع متوازی کمتر است؛ زیرا در سجع مطرّف فقط واج‌های پایانی ارکان سجع یکسان‌اند و وزن آنها یکسان نیست.